Rehber – Ocak 1998

Schindler’in Listesindekilerin Vatani : ISRAIL

Filmin sonunda yasamlarini borclu olduklari Schindler’in mezarina Yahudi geleneklerine gore tas koyarak saygilarini ifade eden Yahudilerin cogu bugun Israil’de yasiyor. Israil, tarih boyunca tum dunyada hep azinlik olarak yasamak zorunda kalip, cogu zaman icinde yasadiklari toplum tarafindan dislanmis ve canlarina tak ettigi bir, anda, yuzyilin basinda artik yeter deyip sistematik bir bicimde kendi vatanlarini olusturma yoluna giden ve bunda da hemen hemen tam bir basari saglayan insanlarin ulkesi. 80 ulkeden goc edip bir araya gelen 80 degisik kulturun mozaigi. Tevrat kadar eski, dunku gazete kadar yeni bir ulke. Su anda uzerinde bulunduklari topraklarla olan baglari buradan surulmeden onceki donemlere gidiyor. En temel dayanaklari ise Tevrat.

“Azinlik olarak yasamaktansa, kendi vatanimda issiz kalmayi ya da cok daha dusuk yasam standartlarinda yasamayi yeglerim” diyor uc cocugu ve iki karisiyla Arjantin’den goc eden Yahudi hekim Bay Atar. Bu gorusu paylasan gocmen sayisi hic de azimsanir oranda degil. 1989-1992 yillari arasinda eski Sovyetler Birligi’nden goc eden Yahudilerin sayisi besyuzbin. Nufusu Istanbul’un yari nufusuna esit olan bir ulke icin bu sayida gocmen yaklasik olarak Turkiye’ye 5-6 milyon insanin goc etmesiyle ayni anlami tasiyor. Bunun sonucunda da klinik titizligiyle sokaklari temizleyen hekimler veya yaya kaldirimlarinda gelen gecene gosteri yapan eski Moskova Flarmoni Orkestrasi uyeleri gibi ilginc goruntuler cikabiliyor.

Turkiye’den kirk kez daha kucuk olan Israil’in kuzey-guney dogrultusunda en uzun mesafesi 400 km. Ülkenin kucuklugunu yarim gun icinde batida Akdeniz’i kuzeyde Lubnan, kuzeydogusunda Suriye, doguda Ürdun sinirlarini gorebildikten sonra daha iyi duyumsayabiliyorsunuz. Çevresindeki Arap ulkelerinden hicbiriyle arasi iyi olmayan ve bundan oturu de hep kapana kistirilmis gibi hisseden bu minik ulkede konumlari geregi, cok guclu olmak zorunda olan hava kuvvetlerinin egitim ucusu yapmaya calisan jet pilotlarinin komsu ulkelerin hava sahasina girmemek icin yapmak zorunda olduklari manevralari dusunun; asagidan baktiginizda sanki pilotlarin alan darligi sikintisini duyumsar gibi oluyorsunuz.

Peki boylesine kucuk bir ulke nasil oluyor da uluslararasi baglamda en cok konusulan ulkelerden biri oluyor? Bunun yaniti insan unsuru olsa gerek. Yaygin bir goruse gore iki Israil’li 3 farkli goruse esittir. Tartismayi, degisik dusunceler uretmeyi, ayrintilari abartmayi, kucuk olaylardan anlik buyuk sorunlar cikartip bir sure sonra sicak kanlilikla hicbirsey olmamis gibi davranmayi, herseyden onemlisi, olaylari cok ciddiye almayi aliskanlik haline getiren bir dogaya sahipler. Yas ortalamasi 60 olan, Tel Aviv’in kenar mahallelerinden birinde yasayan ve egitim duzeyleri orta ogrenimi gecmeyen cok siradan bir grup insanin her 15 gunde bir sirayla aralarindan birinin evinde toplanarak degisik konularda (tip, uzay, tarim, sanat gibi) davet ettikleri bir uzman yonetiminde yaptiklari sorulu yanitli toplantilar yukarida sozu edilen insan unsuru hakkinda biraz fikir veriyor gibi.

Israil’in topraklarindan yarisindan fazlasi colden olusuyor. Çol ama, insan bir colun bu kadar duzenli bir bicimde standartlarin uzerinde bir uygarlik merkezine donusturebilmis olmasina sasiyor. Sizi parasutle, nereye atildiginizi bilmeden, colde yeni kurulmus kentlerden birine alsalar, indiginiz yer Arap Bedevilerinin yerlesim yerinden biri degilse ve etrafta Ibranice karakterde yazilar da yoksa rahatlikla Amerikaya gelmis olabileceginizi dusunebilirsiniz.

Israil’de, buyuk bir bolumu askeri egitim amaciyla kullanilan baslica iki col var; Necef ve Yahuda Çolleri. Necef uluslararasi col kusagina dahil. Necef ve Yahuda Çollerinin uzantisi olan Lût Golu’nun olusumu bundan 5 milyon yil once Yerkabugundaki catlama sonucunda meydana gelen Buyuk Rift Vadisi’ne uzaniyor. Bu jeolojik olusumdan oturu bugun Lût golu, deniz duzeyinin 400 metre altinda olusuyla, dunyanin en alcak su kutlesi olma ozelligini tasiyor. Suyundaki %30 tuz orani suyun kaldirma gucunu arttiriyor. Kisin bile yuzmenin olanakli oldugu bu golde insanlar sirtustu yattiklarinda altlarinda deniz yatagi varmis gibi veya denizde yuzen bir sezlongda uzaniyorlarmis gibi bir goruntu sergiliyorlar. Lût golu’nu dunya capinda ilginc ve kesinlikle gorulmeye deger kilan ozelligi yalnizca alcak olusu veya suyundaki tuz orani degil tabi: Lût Golu cevresinde Tevrat’taki, isledikleri gunahlardan oturu gokyuzunden yagan kukurt ve atesle yok edilen Sodom ve Gomorra kentlerinden ilkine adini veren 13 km. uzunlugundaki yalniz tuzdan olusmus Sodom siradaglari, yer yer tuzlarin basincla sikisip fiskirma yapmasiyla olusmus baca bicimindeki tuzdan magaralar, un gorunumundeki topragindan adini alan Un Magarasi gibi ilginc doga harikalari, cogu dogal koruma altina alinmis ve detayli yuruyus haritalariyla desteklenen col yuruyus (trekking) yollari, arazi (off-road) jip safarilerinde dinlenen Kitaro’nun muziginin col issizligindaki yankilari, colde yaris yapan cilgin motorsikletliler, yuzyillar once zalim Romalilara karsi korunmak icin Hut Golu yaninda dagin tepesine yaptiklari kartal yuvasina benzeyen Mesada kalesinde aylar suren kusatmadan sonra artik kendilerini koruyamayacaklarini anladiklarinda Anadolu’lu Xantos (Kinik) halkinin yaptigi gibi topluca intihar eden, acliktan oldukleri dusunulmesin diye da tum yiyecek stoklarini kalenin ortasina yigan bir avuc Yahudi’den kalan kale kalintilari, kurulusu, I.Ö. 9000’lere giden yeryuzunun ilk surekli yerlesimlerinden biri olan Ceriko (Eriha) ve tum bunlara ek olarak gun batinimda gene Sodom Daginin tepesinde oturup baktiginizda duyumsadiginiz, her saniyede cilginca renk degistiren col gol bilesiminin gerisinde uzanan Ürdun topraklari. Iste yesillikler olmadan da doganin ne kadar guzel olabileceginin kaniti; tarihsel bir derinlikle col ve golun yansimali imgesi.

Çol alaninin bu kadar fazla olmasi beraberinde su sorununu gundeme getiriyor. Suyun olmamasi, tarimi ve hayvanciligi olumsuz etkiliyor ki, bu da komsu iliskileri sifir duzeyde olan bir ulke icin cok buyuk bir sorun olusturuyor.

Turkiye’ye geldiklerinde bosa akan piril piril irmaklari veya gene cogu bosa giden sulama bicimlerini gordukleri zaman sasirmadan edemeyen Israilliler, su sorunlarini tekrar tekrar kullanim, damla sulama ve bilgisayar kontrollu sulama gibi degisik uygulama bicimleriyle kismen asmislar. Bu durumda da baslangici kibutzlara giden tarim sektorunde uluslararasi baglamda soz sahibi olmuslar.

Nedir bu kibutzlar? Temelleri sosyalist duzene dayanan, cagin tum gelismelerine ayak uyduran, kurulus esaslarini tarim ve hayvancilik olan cagcil koy gorunumundeki komun yasam olusumlarina kibutz adini vermisler. Bu sozcuk tum dillere de bu sekilde gecmis. Bugun toplam yuzbinin uzerinde nufusuyla 200’den fazla kibutz var Israil’de. Her bireyin esit oldugu, paranin kullanilmadigi, kisisel bazda maksimum katilimin gerektigi, yararlanilan haklarin esit oldugu, tarim ve hayvancilik amacli oldugundan genis topraklar uzerine yayilan ve ulke capinda ortak kanunlarla yonetilen bu koylerde insanlar toplu halde yemek yiyorlar, camasirlarini camasirhanede yikatip utuletiyorlar, arabaya gereksinim duyduklarinda ise onceden bildirme kosuluyla kibutza ait arabalardan birini alip kullaniyorlar. Giris cikislar, calisma saatleri, yapilan islerin cok buyuk bolumu hep bilgisayar kontrolunde yapiliyor. Ineklerden sut sagma islemi bile, verimi arttirdigi gerekcesiyle klasik muzik esliginde yapiliyor.

Normal sehir yasamindan cok farkli bir yasam bicimine sahip olan kibutzlar, son zamanlarda tarim ve hayvanciligin yani sira, artik endustriye de adim atmis durumda.

Degisik ulkelerden bircok genc insan bu degisik yasam bicimleri hakkindaki meraklarini gidermek, tekduze yasam akislarina bir degisiklik katmak, hic para harcamadan gezip, yeni bir yer gormek gibi degisik nedenlerle kibutzlara gonullu statusuyle katilip, yemek ve yatak karsiliginda belli bir sure calisarak yasamlarinin bir bolumlerini degerlendiriyorlar. Nedense bu olay Turk gencleri arasinda pek yayginlik kazanmamis.

Israil’in kibutz gonulluleri dahil cok sayida turist cekmesinin en onemli nedeni dinsel amacli turizmdir. Filistinlilerle sinirlari konusunda henuz anlasmaya varilamamis olan Kudus bugun 3 buyuk din tarafindan cok onemseniyor.

Islam dunyasinin ikinci onemli camisi Mescid-i Aksa ile Hz. Ibrahim’in kurban kestigi, Hz. Muhammedin goge yukselmek icin Burak adli atina bindigi yerde yapilmis olan Kubbetu’s-Sahra’nm bulundugu tepenin adi Haremu’s-Serif veya Tapinak Dagi’dir. Yahudilerin I.Ö. 6. yuzyilda insa ettikleri Ikinci Tapinak’tan kalma, Aglama Duvari diye bildigimiz Bati Duvari da bugun Tapinak Dagi uzerindedir. Bunlara ek olarak, Hz. Isa’nin carmiha gerildigi yer ile mezarini icine alan ve Hristiyanlar icin cok buyuk onem tasiyan Kutsal Kabir Kilisesi de ayni yerdedir.